Coriolis Etkisi: Gündelik Hayatımızda Gözlemleyebileceğimiz Fizik

TVC-mall WW

Çok basit bir deney yapalım. Lavabonuzu tıkayarak biraz su ile doldurun ve devamında tıkacı açarak suyu boşalmasına izin verin. Su, saat yönünün tersine doğru dönen bir girdap oluşturarak boşalacaktır.

Ne var ki bunda demeyin, eğer iletişime geçme şansınız var ise güney yarı kürede bir arkadaşınızdan bu deneyi tekrarlamasını isteyin. Onun gözlemleyeceği suyun boşalma yönü ise saat yönüne doğru olacaktır.

Peki ama neler oluyor? Coriolis etkisi denilen durumu gözlemliyorsunuz aslında. (*Tam olarak olmasa da)

Coriolis Etkisi Nedir?
Coriolis etkisini anlamanın en iyi yolu basit bir düşünce deneyi yapmak. Dönen bir platformun üzerinde birbirine zıt yönlerde oturan iki kişi düşünün. Bu kişilerden bir tanesi, karşısındakine doğru bir topu fırlatsın. Top havadayken platform dönmeye devam ettiği için top karşıdaki çocuğa asla ulaşmayacak, havada iken bir dönüş hareketi yaparak dönme istikametinin tersine gidecektir.

İşte bunun nedeni Coriolis etkisidir. Konuyu daha iyi anlayabilmek için okumadan önce aşağıdaki videoya göz atınız.

Şimdi daha geniş dönen bir platfom üzerinde düşünelim bu kişileri, mesela dünya. Dünya üzerinde de dönmenin etkisiyle benzer durumlarla karşılaşırız. Ancak bizler dünya üzerinde sabit duran cisimler olduğumuz için bu durumdan etkilenmeyiz.

Ancak uçaklar ve roketler gibi uzun mesafeler kat eden araçlar, büyük hava ve okyanus hareketleri bundan etkilenir. Örneğin, büyük hava sistemleri olan siklonlar, kuzey yarıkürede saat yönünün tersinde, güney yarıküredeyse saat yönünde döner.

Dünya’nın dönüşünden kaynaklanan Coriolis etkisi ekvatora yaklaşıldıkça zayıflar, ekvatorda sıfıra düşer. Buradaki hareket dönme eksenine göre dik olduğundan Coriolis etkisi burada gözlenmez. Coriolis etkisinin şiddeti hareket eden nesnenin hızına, Dünya’nın dönüş hızına ve ekvatora uzaklığına bağlıdır.

Konu hakkında kafanız karıştıysa aşağıdaki videoya da göz atmak isteyebilirsiniz

Foucault Sarkacı ve Coriolis Etkisi
Fransız fizikçi Foucault, Dünya’nın dönmekte olduğunu 1851 yılında ilginç bir şekilde kanıtladı. 67 metre uzunluktaki bir tele bağladığı 25 kilogramlık ağırlıkla yaptığı sarkacı Paris’teki Pantheon’un kubbesine astı. Sarkaç her yöne serbestçe hareket edebiliyordu. Belli bir doğrultuda hareket ettirilen sarkacın salınım doğrultusu sürekli olarak değişiyor, yaklaşık bir gün sonra başlangıç konumuna geliyordu.

İşte sarkacın bu hareketi yapmasına neden olan, Coriolis etkisidir. Aslında üzerinde belirgin bir kuvvet olmadığı için sarkaç salınım yönünü korumaktadır.

Dönen onun çevresindeki her şey, yani Dünya’dır. Coriolis etkisinin sıfır olduğu ekvatorda bulunan bir Foucault sarkacı doğrultusunu değiştirmeden salınır.

Kuzey yarıküredeki bir Foucault sarkacı saat yönünde, güney yarıküredeki bir sarkaçsa saat yönünün tersinde döner çünkü Dünya’ya uzaydan, Kuzey Kutbu üzerine denk gelen sabit bir noktadan bakabilseydik yerin saat yönünün tersinde döndüğünü görürdük. Güney yarıküre de ise bunun tam tersi durumu gözlemlerdik.

Daha fazla bilgi için: Foucault Sarkacı: Dünya’nın Döndüğünün İlk Deneysel İspatı

Coriolis’le Aldatmak
Size yazının başında basit bir deney yapmanızı önermiştik ancak artık açıklamamız gerekiyor. Coriolis etkisinin evimizdeki lavabolarda oluşan girdaplar üzerindeki etkisi yok denebilecek kadar küçük.

Suyun dönme yönünü belirleyen Coriolis etkisi değil, suyun doldurulurken ya da başka etkilerle kazandığı ilk hareket. Çünkü dünya günde yalnızca bir kez döner ve bunun yarattığı etki lavabodaki suyun üzerindeki diğer etkilere göre çok daha zayıf kalır.

Barış Manço olmasaydı belki de çoğumuz Coriolis etkisi diye bir olaydan haberdar olmayacaktık. Kendisini sevgiyle anıyoruz.

Coriolis etkisi başka gezegenlerde de gözleniyor. Ekseni çevresinde yaklaşık dokuz saatte bir dönen Jüpiter’in atmosferi Coriolis etkisiyle oluşan siklonlar bakımından zengin.

Bu siklonlardan özellikle biri, yukarıdaki fotoğrafta sağ altta görünen Büyük Kırmızı Leke, yüzyıllardır süren dev bir fırtına sistemi.

Kaynak:Matematiksel

Bir Önceki Yazımız Olan Güneş Enerjisi Enerji İhtiyacımızın Tamamını Karşılayabilir mi Başlıklı Makalemizde Hakkında Bilgiler Verilmektedir.

Bu Haberi Sosyal Ağlarda Paylaşın!

İlgili Mesajlar

Leave a Comment